Beoordelingsvragen in vragenlijsten & enquêtes

Stel je twee vragenlijsten voor over hetzelfde studentenrestaurant. In de eerste staat ‘Vind je het eten lekker?’ met ja en nee, in de tweede ‘Hoe beoordeel je het eten?’ met vijf stappen. De eerste splitst je respondenten in twee kampen, de tweede laat verschillen zien.

Een beoordelingsvraag is het vraagtype waarmee je houdingen, meningen en zelfgerapporteerd gedrag in stappen meet: je legt je respondenten een vraag of een uitspraak voor die ze beantwoorden op een schaal met meerdere stappen, met woorden, met cijfers of met symbolen. Hierna weet je welke beoordelingsmogelijkheden er zijn en hoe je de vraag erboven zo formuleert dat de antwoorden achteraf iets betekenen.

📌 Het belangrijkste in één oogopslag

• Een beoordelingsvraag meet stappen, geen ja of nee.
• Verbaal, numeriek en visueel zijn de drie beoordelingsmogelijkheden.
• De vraag is de tekst, de ratingschaal het antwoordformaat.
• Porst raadt dubbele stimuli en ontkenningen af.
• Zonder open vervolgvraag blijft de reden onbekend.

Wat is een beoordelingsvraag?

Een beoordelingsvraag is een vraagtype waarmee je houdingen, meningen en gedragingen kunt meten. Je respondenten krijgen een uitspraak of een vraag te zien en beoordelen die op een schaal met meerdere stappen, bijvoorbeeld van ‘zeer tevreden’ tot ‘zeer ontevreden’.

Binnen de vraagtypen in een vragenlijst hoort de beoordelingsvraag bij de gesloten vragen. Lenzner en Menold (2015) onderscheiden in de GESIS Survey Guidelines drie grote groepen antwoordformaten: open vragen, gesloten vragen met ratingschalen en gesloten vragen zonder ratingschalen. Een beoordelingsvraag werkt met het tweede formaat.

Nog iets over het woord zelf, want dat scheelt zoektijd. ‘Beoordelingsvraag’ is vooral een praktijkterm. De methodenliteratuur benoemt meestal het antwoordformaat en spreekt van ratingschalen of beoordelingsschalen. Onder die zoektermen vind je duidelijk meer bruikbaar materiaal. Op ‘schaalvraag’ kun je beter niet zoeken, want dat woord wordt in het Nederlands ook gebruikt voor een gesprekstechniek in coaching en hulpverlening.

Beoordelingsvraag en ratingschaal: waar het verschil zit

De beoordelingsvraag is de vraagtekst, de ratingschaal is het antwoordformaat eronder. Ze horen bij elkaar en toch beslis je er los van elkaar over: de vraagtekst bepaalt wát er beoordeeld wordt, de schaal bepaalt in welke stappen dat mag. Hoeveel stappen je schaal nodig heeft, of er een midden in zit en hoe je de stappen labelt, zijn daarom eigen keuzes.

Veel overzichten op internet gooien beide door elkaar en zetten onder ‘beoordelingsvragen’ alleen schaalvarianten. Beslissend is juist de combinatie: een doordachte schaal redt geen onduidelijke vraag en een precieze vraag helpt niet als de stappen er niet bij passen. Dit artikel gaat over de vraagkant.

De schaal bepaalt hoe fijn je meet. De vraag bepaalt wat je meet.

Wat je met de antwoorden van een beoordelingsvraag mag rekenen

Antwoorden op een beoordelingsvraag staan strikt genomen op een ordinale schaal. De stappen hebben een duidelijke volgorde, maar niemand kan aantonen dat de afstand tussen ‘goed’ en ‘matig’ net zo groot is als die tussen ‘matig’ en ‘slecht’. Je leest vaak dat beoordelingsvragen op intervalniveau liggen en dat het gemiddelde daarmee is toegestaan. Dat is geen eigenschap van de data, maar een aanname.

Verdedigbaar is het gemiddelde dus alleen als je die aanname van gelijke afstanden benoemt en onderbouwt. Bij één losse beoordelingsvraag zijn de frequentieverdeling en de mediaan de voorzichtiger keuze. Pas als meerdere uitspraken over hetzelfde onderwerp tot één totaalscore worden verrekend, zoals bij de likertschaal gebruikelijk is, wordt het gemiddelde standaard. Ook dan blijft de gelijke afstand een aanname die in je methodenparagraaf hoort.

Welke beoordelingsmogelijkheden zijn er in een vragenlijst?

Drie beoordelingsmogelijkheden dek je met een beoordelingsvraag praktisch altijd af: de stappen dragen woorden, ze dragen cijfers of ze dragen plaatjes. Wat je respondenten op hun scherm zien, bepaalt mede hoe zorgvuldig ze antwoorden en hoe goed jij die antwoorden daarna kunt plaatsen.

De keuze is geen kwestie van smaak. Woorden zijn het minst gevoelig voor misverstanden, cijfers werken alleen bij systemen die je doelgroep al kent en plaatjes halen antwoorden op waar woorden in de weg staan. We nemen ze een voor een door.

Verbale beoordeling: één woord per stap

Bij de verbale beoordeling draagt elke stap een eigen woord, bijvoorbeeld ‘helemaal niet mee eens’, ‘niet mee eens’, ‘neutraal’, ‘mee eens’ en ‘helemaal mee eens’. Volledig gelabelde stappen zijn in wetenschappelijke vragenlijsten wijdverbreid, omdat niemand hoeft te gokken wat een stap betekent. Dat kost je wel ruimte: boven de zeven stappen vind je nauwelijks nog woorden waarvan de afstanden gelijkmatig aanvoelen.

Numerieke beoordeling: cijfers in plaats van woorden

Bij de numerieke beoordeling staan cijfers voor de stappen, in Nederland meestal cijfers van 1 tot en met 10. Dat werkt hier goed, want bijna iedereen kent dat systeem van school. Bij de Universiteit Utrecht staat het zelfs met zoveel woorden in de regels over eindcijfers: 1 is het laagste cijfer en 10 het hoogste, een 5 geldt als onvoldoende en een 6 als voldoende. Eindcijfers van 5,5 tot en met 5,9 worden daar op een 6 afgerond.

Precies daar zit een valkuil zodra je respondenten uit meerdere landen komen. Een kale cijferschaal zonder labels wordt namelijk gelezen vanuit de cijfertraditie die iemand gewend is: in Nederland is de 10 het beste cijfer, in Duitsland is dat de 1 en loopt de schoolschaal tot 6. Wie over de grens heen vraagt, labelt daarom minstens de twee uiteinden met woorden. Bij een schaal van 1 tot 7 zonder labels speelt hetzelfde probleem binnen één land: twee mensen leggen hetzelfde cijfer anders uit en aan je data zie je dat niet.

Een bijzondere vorm van de numerieke beoordeling is een eigen standaard geworden. De Net Promoter Score werkt met een bereik van 0 tot 10, waarbij meestal alleen de uiteinden een woord dragen, en rekent de antwoorden volgens een vaste regel tot één kengetal om.

Visuele beoordeling: symbolen, sterren, smileys

Bij de visuele beoordeling nemen plaatjes de stappen over, dus sterren, smileys, duimen of symbolen. Hun kracht zit daar waar lezen remt: bij kinderen, bij korte reacties na een afspraak en bij onderzoek over taalgrenzen heen. Hun zwakte zit in de interpretatie, want een lachend gezicht betekent voor de een ‘goed’ en voor de ander ‘zeer goed’.

Voor een scriptie is de visuele beoordeling daarom zelden de eerste keuze. Voor een feest van je sportvereniging of een reactie aan de balie is het vaak de enige die ook echt wordt ingevuld.

Waar beoordelingsvragen worden gebruikt

Beoordelingsvragen worden ingezet zodra respondenten een subjectieve inschatting moeten geven en een ja of nee daarvoor te grof is. In de sociologie en de psychologie horen ze bij de basisuitrusting, in markt- en opinieonderzoek vullen ze een groot deel van de vragenlijsten.

De gemeenschappelijke kern van die toepassingen is een vertaalslag. Gevoelens, houdingen en tevredenheid liggen niet als getal klaar en een beoordelingsvraag maakt er stappen van waarmee je daarna kunt rekenen.

Vier velden kom je in de praktijk het vaakst tegen:

• Tevredenheid: met een product, een cursus, een vereniging
• Zelfinschatting: eigen zenuwen, eigen kunnen, eigen belasting
• Beoordeling van anderen: een docent beoordeelt een klas, een team de leiding
• Belang: hoe belangrijk losse criteria voor je respondenten zijn

Op universiteiten is de vakevaluatie het bekendste geval, bij de ene instelling onder die naam en bij de andere als cursusevaluatie. Uitspraken als ‘Het vak was goed opgebouwd’ worden daar in stappen beoordeeld, omdat een stap meer informatie draagt dan een ja of nee en de resultaten met een gelijkblijvende lijst over meerdere blokken of semesters vergelijkbaar blijven. In bedrijven loopt hetzelfde patroon onder de noemer medewerkerstevredenheid meten.

Een beoordelingsvraag formuleren: vier regels uit het enquêteonderzoek

Veel onbruikbare beoordelingen ontstaan niet bij de schaal, maar één regel daarboven. Als de vraag twee dingen tegelijk aanraakt of openlaat waar hij over gaat, vinkt je respondent toch iets aan. Alleen weet daarna niemand meer wat diegene bedoelde.

Voor dit deel van het werk bestaan goed gedocumenteerde aanbevelingen. Rolf Porst heeft ze gebundeld in zijn tien geboden van de vraagformulering (Porst 2000, ZUMA How-to-reeks nr. 2) en wijst er zelf op dat het geen onwrikbare regels zijn. De GESIS Survey Guidelines over vraagformulering van Lenzner en Menold (2015) leggen daarnaast uit waarom zulke formuleringsfouten respondenten overvragen. Beide bronnen zijn Duitstalig, dus geven we hun formuleringen hieronder in eigen woorden weer en niet als citaat. Vier regels beslissen bij beoordelingsvragen bijna alles.

Regel 1: één onderwerp per vraag, niet twee

Porst vat dat in zijn vierde gebod samen: vermijd dubbele stimuli en ontkenningen. Lenzner en Menold beschrijven het probleem, hier vrij weergegeven, zo: vragen die twee of meer inhoudelijk verschillende zaken aanraken, zijn voor respondenten moeilijk te beantwoorden zodra die zaken verschillend worden beoordeeld. Wie balie en openingstijden in één vraag laat beoordelen, krijgt van iedereen die het ene goed en het andere slecht vindt een antwoord dat niets betekent.

Regel 2: geen ontkenning en geen aanname in de vraagtekst

Ontkenningen zijn in beoordelingsvragen extra riskant, omdat de schaal eronder een richting heeft. Lenzner en Menold stellen met een verwijzing naar Dillman en collega’s dat woorden als ‘niet’ en ‘geen’ in vragen in principe te vermijden zijn, omdat ze makkelijk over het hoofd worden gezien.

Bij een instemmingsschaal onder een ontkennende zin draait de betekenis van het antwoord voor een deel van je respondenten om. Porst noemt in zijn vijfde gebod ook aannames en suggestieve vragen: ‘Hoe goed vond je de nieuwe vormgeving?’ gaat er al van uit dat iemand die mooi vond.

Regel 3: één duidelijk kader, inhoudelijk en in tijd

Een beoordeling heeft een onderwerp en een periode nodig, anders beoordeelt iedereen iets anders. Porst vraagt daarom om vragen met een ondubbelzinnige tijdsaanduiding en noemt concrete tijdsaanduidingen een anker. Lenzner en Menold laten hetzelfde zien aan een voorbeeld, hier vrij weergegeven: een vraag naar een doktersbezoek ‘kortgeleden’ wordt bij hen een vraag naar een doktersbezoek in de afgelopen vier weken.

Het CBS doet dat in eigen onderzoek net zo strak. In de vragenlijst Sociale samenhang 2024 luidt de tevredenheidsvraag: ‘Kunt u op een schaal van 1 tot en met 10 aangeven in welke mate u tevreden bent met het leven dat u nu leidt?’ Daarachter volgt de uitleg dat een 1 volledig ontevreden betekent en een 10 volledig tevreden. Vier dingen liggen daarmee vast: het onderwerp, het moment, het bereik en de betekenis van de uiteinden. Voor je eigen lijst betekent dat ‘Hoe beoordeel je de begeleiding in het afgelopen blok?’ in plaats van ‘Hoe beoordeel je de begeleiding?’.

Regel 4: vraagtekst en antwoordstappen moeten bij elkaar passen

De stappen onder de vraag moeten precies de dimensie weergeven waar je naar vroeg. Een vraag naar tevredenheid krijgt tevredenheidsstappen, een vraag naar frequentie krijgt frequentiestappen. Klinkt logisch, gebeurt toch continu: onder ‘Hoe belangrijk is een snelle reactie voor je?’ staan verrassend vaak de stappen van ‘mee eens’ tot ‘niet mee eens’. Aan welke eisen antwoordopties verder moeten voldoen, staat in het artikel over gesloten vragen.

Eén controle blijft over die geen regelset kan vervangen: lees je beoordelingsvraag voor aan iemand die het onderwerp niet kent en vraag wat die persoon nu moet beoordelen. Wijkt het antwoord af van je bedoeling, dan zit het aan de vraag. Waar zo’n testronde in het proces hoort, staat in de handleiding vragenlijst maken.

Beoordeling of kritiek? Waarom een vervolgvraag erbij hoort

Een beoordelingsvraag vertelt je hoe het ervoor staat en nooit waarom. Ze levert een stap op, maar geen reden: of iemand het studentenrestaurant een 4 geeft omdat het eten koud was, omdat de rij te lang is of omdat de prijs omhoog ging, verraadt het aangevinkte cijfer niet.

Plan daarom bij elke beoordelingsvraag waarvan het resultaat tot een beslissing moet leiden een open vervolgvraag in. Aan wie je die dan echt laat zien, beslis je in de tweede stap. Het is één veld extra in je vragenlijst en het levert je meestal meer op dan een tweede schaal. Hoe je de tekstantwoorden daarna in telbare categorieën onderbrengt, laat het artikel over open vragen zien.

Gericht naar kritiek vragen is trouwens nog iets anders dan slechte beoordelingen inzamelen. Wie wil weten wat iemand zou veranderen, vraagt beter naar die verandering dan naar een cijfer: ‘Wat zouden we als eerste aan de cursus moeten veranderen?’ levert concrete voorstellen op, terwijl een schaal van ‘zeer goed’ tot ‘zeer slecht’ alleen vastlegt hoe tevreden iemand is.

Conclusie

Een beoordelingsvraag staat in een minuut in je vragenlijst en is net zo snel waardeloos. Eén onderwerp per vraag, een duidelijk tijdskader en antwoordstappen die bij de gestelde vraag passen, brengen je meer dan elke extra schaalstap. En als het waarom je interesseert, plan het open veld dan meteen mee, want wie al gestemd heeft, laat zich achteraf bijna niet meer naar de reden vragen.

Hoe je verder gaat

• Moet je nog kiezen tussen stappen en een midden? Ratingschaal: stappen, labels en het midden
• Werk je met meerdere uitspraken over hetzelfde onderwerp? Likertschaal met voorbeelden
• Twijfel je over het meetniveau? Meetniveau bepalen
• Liggen je antwoorden er al? Vragenlijst analyseren

Wil je je beoordelingsvraag één keer in de lijst zien voordat die de deur uit gaat?

Bij empirio.ai, een online enquêtetool uit Duitsland, zet je in een paar minuten een beoordelingsvraag met stappen klaar en kijk je na een paar testantwoorden of de verdeling oplevert wat je wilt rapporteren.

Gratis starten met empirio.ai