Kruistabel maken en lezen: zo analyseer je je enquête

Je hebt 100 antwoorden van de leden van je vereniging binnen en bij de vraag over de hogere contributie staat het 50 tegen 50. Gelijkspel, denk je. Dan splits je de antwoorden op naar leeftijd: bij de jongere leden stemmen zeven van de tien voor, bij de oudere leden maar drie van de tien.

Een kruistabel maak je door twee vragen uit je enquête te kiezen, de antwoorden op de ene vraag in de rijen en die op de andere in de kolommen te zetten en te tellen hoe vaak elke combinatie voorkomt, zodat je per groep ziet hoe er is geantwoord. Bij empirio.ai, een online-enquêtetool uit Duitsland, zijn kruistabellen en filters beschikbaar vanaf het abonnement Plus. Na dit artikel weet je welk percentage je mag rapporteren en wanneer een verschil meer is dan toeval.

📌 Het belangrijkste op een rij

• Met empirio.ai maak je in een paar klikken kruistabellen voor enquêtes.
• Een kruistabel telt hoe vaak twee antwoorden samen voorkomen.
• Groepen vergelijk je met rijpercentages, niet met totaalpercentages.
• De chi-kwadraattoets laat zien of een verschil meer is dan toeval.
• empirio.ai filtert op periode en exporteert naar Excel of CSV.

Wat is een kruistabel?

Een kruistabel, ook wel contingentietabel genoemd, is een tabel die twee vragen uit een enquête tegen elkaar uitzet en in elke cel laat zien hoeveel mensen een bepaalde combinatie van antwoorden hebben gekozen.

De antwoorden op de ene vraag vormen de rijen, de antwoorden op de andere vraag de kolommen. Elke cel is een kruispunt, bijvoorbeeld alle leden onder de 30 die voor de verhoging stemden. In de rand staan de totalen van elke rij en elke kolom, de marginale totalen. Ze tonen de verdeling van elke vraag op zich, los van de tweede vraag.

Voor de vereniging ziet de kruistabel er zo uit. De cijfers zijn verzonnen, het patroon is typisch. Tussen haakjes staat hier het aandeel binnen de leeftijdsgroep, dus elke rij telt op tot 100%. In de resultaten van empirio.ai staat tussen haakjes juist het aandeel van alle antwoorden.

De totaalrij ken je al uit de gewone analyse: 50 tegen 50. De rijtotalen tellen de leden per leeftijdsgroep: 30, 40 en 30, samen 100. Pas de rijen zelf laten zien dat de leeftijdsgroepen behoorlijk verschillend stemmen. Hebben beide vragen maar twee antwoorden, dan ontstaat een 2x2-tabel met vier cellen, een veelvoorkomend geval bij ja/nee-vragen per groep.

Een kruistabel is de volgende stap nadat je elke vraag apart hebt geteld. Ook het CBS werkt zo: in StatLine bepaal je volgens de handleiding zelf wat in de rijen en wat in de kolommen van een tabel staat. Hoe je van ruwe data tot een conclusie komt, lees je in onze gids over een vragenlijst analyseren.

Wanneer gebruik je een kruistabel?

Een kruistabel is nuttig zodra je wilt weten of groepen verschillend antwoorden: afdelingen, leeftijdsgroepen, soorten klanten of opleidingen. De gewone analyse toont de verdeling over alle antwoorden samen, de kruistabel laat zien welke groepen achter dat totaalresultaat zitten.

In de praktijk kom je vooral vier situaties tegen:

• Medewerkersonderzoek: De tevredenheid per afdeling of vestiging laat zien waar het echt wringt. Hoe je zo'n onderzoek aanpakt, staat in de gids over het medewerkersonderzoek.
• Klantonderzoek: Nieuwe en trouwe klanten beoordelen dezelfde service vaak heel anders, en pas met een kruistabel wordt dat verschil in een klantonderzoek zichtbaar.
• Scriptie: Een hypothese als “wo-studenten gebruiken vaker AI-tools dan hbo-studenten” toets je met precies één kruistabel. Hoe je de vragenlijst daarvoor opzet, lees je in het artikel over een enquête voor je scriptie.
• Vereniging en school: De favoriete datum voor de clubdag per leeftijdsgroep, of de reacties op de projectweek per leerjaar.

Voor een kruistabel heb je twee vragen met vaste antwoordcategorieën nodig, zoals keuzevragen met één of meer antwoorden, beoordelingen of schalen. Open vragen zijn ongeschikt, omdat iedereen zijn antwoord anders formuleert. Mag iemand meerdere antwoorden aankruisen, dan kan één persoon in meerdere cellen staan. Rijpercentages tellen dan op tot meer dan 100% en de chi-kwadraattoets is niet bedoeld voor zo'n tabel. Getallen zoals de leeftijd in jaren deel je vooraf in groepen in, anders krijgt elk levensjaar een eigen rij. Welke berekeningen bij welk soort antwoord zijn toegestaan, hangt af van het meetniveau.

Minder zinvol is een kruistabel bij heel weinig antwoorden. Verdeel je 20 antwoorden over 15 cellen, dan blijft er in de meeste cellen maar een handjevol mensen over en verschuift elke persoon de percentages met vele punten.

Kruistabel lezen: rijpercentages, kolompercentages en totaalpercentages

Je leest een kruistabel goed als je de percentages berekent binnen de groepen die je wilt vergelijken. Wil je weten of jongere leden eerder voor de hogere contributie zijn, dan deel je elke cel door het aantal leden in die leeftijdsgroep.

Uit elke cel kun je drie verschillende percentages halen, en elk percentage beantwoordt een andere vraag. De 21 leden onder de 30 die voor de verhoging stemden, komen afhankelijk van de basis uit op 70, 42 of 21 procent:

Welke percentages de juiste zijn, volgt uit een eenvoudige regel uit de methodeleer: je berekent de percentages binnen de groepen van het kenmerk waarop je indeelt. Het overzichtelijkst is om dat kenmerk in de rijen te zetten en rijpercentages te berekenen. Elke rij telt dan op tot 100% en je vergelijkt de rijen met elkaar: 70% voor bij de jongere leden, 50% in de middengroep en 30% bij de oudere leden.

Percentages bereken je altijd binnen de groep die je wilt vergelijken.

In rapporten worden vaak percentages naast elkaar gezet die over verschillende groepen gaan. “42% van de voorstemmers is jonger dan 30” betekent niet dat 42% van de leden onder de 30 voor is. De eerste zin beschrijft het kamp van voorstanders, de tweede de leeftijdsgroep. Zet daarom bij elk percentage waar het over gaat en vermeld het aantal antwoorden.

Kruistabel maken met empirio.ai: stap voor stap

In empirio.ai maak je een kruistabel bij Resultaten onder Analyse: je kiest een vraag voor de rijen en een voor de kolommen, stelt zo nodig filters in voor de periode en voor onvolledige antwoorden en exporteert het resultaat als Excel- of CSV-bestand. Kruistabellen en filters zitten in het abonnement Plus van € 39 per maand (prijspeil oktober 2026).

Je hebt minstens twee geschikte vragen met vaste antwoorden nodig, bijvoorbeeld keuzevragen, beoordelingen of schalen. Ontbreken die, dan toont empirio.ai in plaats van de tabel de melding “Kruistabel vereist minstens twee geschikte vragen”. De vragen zet je zoals altijd in de editor klaar. Moet je enquête nog van start gaan, dan kun je bij empirio.ai gratis een enquête maken. De schermafbeeldingen hieronder tonen de Engelstalige interface, de Nederlandse benamingen vind je in de tekst.

Stap 1: de analysefunctie Kruistabel openen

Open je enquête en ga bovenaan naar Resultaten. Kies in de linkerbalk Analyse. Daar staan de analysefuncties als tegels naast elkaar, waaronder Kruistabel. Met een klik op die tegel open je de weergave, met bovenaan de korte uitleg “Analyseer afhankelijkheden tussen twee vragen.”

Stap 2: de vragen voor rijen en kolommen kiezen

Bovenaan de weergave staan twee keuzevelden: Vraag 1 (rijen) en Vraag 2 (kolommen). Kies voor de rijen het kenmerk waarop je wilt indelen, bijvoorbeeld de leeftijdsgroep. Voor de kolommen neem je de vraag waarvan je de antwoorden wilt vergelijken. Je kunt elke geschikte vraag met elke andere combineren en je keuze op elk moment aanpassen.

Stap 3: filteren op periode en onvolledige antwoorden

Met de filters bepaal je welke antwoorden in de kruistabel meetellen. Via Van en Tot beperk je de periode waaruit de antwoorden komen, bijvoorbeeld alleen de antwoorden die binnenkwamen nadat je een herinnering hebt gestuurd. De optie Inclusief onvolledige antwoorden neemt ook mensen mee die halverwege zijn gestopt. Zonder die optie tellen alleen volledig ingevulde enquêtes. Voor de meeste analyses is dat de zuiverste basis, omdat dan alleen mensen meetellen die de enquête tot het einde hebben ingevuld.

Stap 4: de kruistabel lezen en exporteren naar Excel of CSV

In elke cel staat het aantal antwoorden, met tussen haakjes het aandeel in het totaal. Hoe hoger het aandeel, hoe sterker de cel gekleurd is, zodat opvallende combinaties meteen in het oog springen. De rij Totaal onderaan toont de kolomtotalen. Via Exporteren download je de tabel, als XLSX-bestand met aantallen en aandelen of als CSV-bestand met alleen de aantallen. Staat er een filter aan, dan vermeldt het Excel-bestand dat, zodat later niemand gefilterde antwoorden met alle antwoorden verwart.

Omdat empirio.ai in de cel het aandeel in het totaal toont, reken je de rijpercentages zelf uit op basis van de aantallen: de cel gedeeld door het totaal van zijn rij.

Chi-kwadraattoets: is het verschil in je kruistabel echt?

Of een verschil in de kruistabel echt is of op toeval berust, toets je met de chi-kwadraattoets. De toets vergelijkt de geobserveerde frequenties met de frequenties die je zou verwachten als de twee vragen niets met elkaar te maken hebben. Is de afwijking groot genoeg, dan spreek je van een significant verband.

De vraag erachter klinkt simpel: stemmen alle leeftijdsgroepen in de hele vereniging misschien precies hetzelfde, en is het patroon toevallig in jouw steekproef ontstaan? Bij 100 antwoorden is dat een terechte vraag, bij 1.000 antwoorden is zo'n toeval al veel minder waarschijnlijk.

Verwachte frequenties: zo rekent de chi-kwadraattoets

De verwachte frequentie van een cel is het rijtotaal maal het kolomtotaal, gedeeld door het totale aantal antwoorden. Staan leeftijd en stemgedrag helemaal los van elkaar, dan zou in elke leeftijdsgroep precies de helft voor zijn: 15 van de 30 jongere leden, 20 van de 40 leden in de middengroep en 15 van de 30 oudere leden. Geobserveerd zijn 21, 20 en 9. Uit die afwijkingen volgt een chi-kwadraatwaarde van 9,6 bij twee vrijheidsgraden en een p-waarde onder 0,01. Denken alle leeftijdsgroepen in de hele vereniging er in werkelijkheid hetzelfde over, dan zou een verschil van deze omvang in minder dan één op de 100 steekproeven voorkomen. Het verband is daarmee significant.

Een niet-significante uitkomst betekent omgekeerd niet dat er geen verband is, alleen dat je data het niet kunnen aantonen. De toets gaat uit van onafhankelijkheid, en een significante uitkomst spreekt juist tegen die aanname.

Wanneer de chi-kwadraattoets niet past

De chi-kwadraattoets heeft genoeg antwoorden per cel nodig. De Methodologiewinkel van de Universiteit van Amsterdam noemt als voorwaarden dat er geen verwachte waarden van nul en niet te veel verwachte waarden onder de 5 in de tabel mogen staan. Voor een 2x2-tabel met te weinig waarnemingen wijst de Methodologiewinkel op de exacte toets van Fisher. Een veelgebruikte vuistregel maakt het concreet: elke verwachte frequentie is minstens 5, of hooguit 20% van de cellen zit eronder. Voeg je zeldzame antwoorden vooraf samen tot grotere groepen, dan is het probleem meestal al opgelost.

Cramér's V: hoe sterk is het verband?

Een significante uitkomst zegt nog niets over de sterkte van het verband. Bij heel veel antwoorden worden ook piepkleine verschillen significant. De sterkte meet je met Cramér's V, op een schaal van 0 voor geen verband tot 1 voor een volledig verband. In het voorbeeld van de vereniging ligt Cramér's V rond 0,31, volgens de gangbare indeling een matig sterk verband. Voor een 2x2-tabel, dus twee groepen en een ja/nee-antwoord, kun je gratis en zonder account de significantie berekenen, inclusief Cramér's V.

Veelgemaakte fouten bij kruistabellen

De meeste fouten bij kruistabellen zitten niet in de tabel zelf, maar in de zin die er in het rapport van wordt gemaakt. De cijfers rekent de tool correct uit, de interpretatie blijft jouw werk.

Vier fouten zien we in rapporten en scripties het vaakst. Drie gaan over het lezen van één tabel, één over het vergelijken van meerdere tabellen.

Percentages in de verkeerde richting berekend

De klassieker is het vergelijken van kolompercentages waar rijpercentages bedoeld zijn. “De meeste voorstemmers zijn jonge leden” en “de meeste jonge leden stemmen voor” zijn twee verschillende uitspraken. De ene kan kloppen terwijl de andere niet klopt. Zet het kenmerk waarop je indeelt in de rijen, bereken rijpercentages en vermeld bij elk getal de basis.

Cellen met te weinig antwoorden

Kleine cellen geven grote sprongen in de percentages. Zitten er vier mensen in een groep, dan staat elke persoon voor 25% en lijkt één afwijkend antwoord al een trend. Voeg kleine groepen samen of noem bij die groepen alleen de absolute aantallen. Voor de toets geldt hetzelfde: zijn de cellen te dun gevuld, dan voeg je groepen samen of gebruik je de exacte toets van Fisher.

Verschillende filters door elkaar gebruikt

Twee kruistabellen uit dezelfde enquête passen alleen bij elkaar als ze dezelfde antwoorden bevatten. Vergelijk je een tabel met alle deelnemers met een tabel waarin onvolledige antwoorden ontbreken of een andere periode geldt, dan meet je het filter in plaats van de groepen. Houd de filters in alle tabellen van een rapport gelijk en noteer welke je hebt gebruikt.

Verband verward met oorzaak

Een kruistabel laat zien dat twee antwoorden samen voorkomen, niet waarom. Misschien stemmen oudere leden helemaal niet tegen de hogere contributie vanwege hun leeftijd, maar omdat velen van hen van een pensioen rondkomen en elke euro extra dan harder aankomt. Zo'n vermoeden toets je door dezelfde kruistabel apart te maken voor elke groep van het derde kenmerk, bijvoorbeeld met een draaitabel op basis van de geëxporteerde ruwe data. Blijft het leeftijdsverschil bestaan bij leden met een hoger en een lager inkomen, dan ligt het eerder aan de leeftijd dan aan het inkomen.

Checklist: is je kruistabel klaar voor het rapport?

Loop deze punten na voordat je een kruistabel in een rapport of presentatie zet. Kun je alles met ja beantwoorden, dan houdt je analyse ook stand bij kritische vragen van je team of je scriptiebegeleider.

• Het groepskenmerk staat in de rijen.
• Rijpercentages zijn berekend en de basis staat erbij.
• Elke tabel vermeldt het aantal antwoorden.
• Kleine groepen zijn samengevoegd of alleen in aantallen gerapporteerd.
• Alle vergeleken tabellen gebruiken dezelfde filters.
• Een verschil heet pas significant na de toets.
• Een verband is niet als oorzaak geformuleerd.

Conclusie

Een kruistabel laat zien welke groepen achter een totaalresultaat zitten. Daarvoor heb je twee vragen nodig en een scherpe blik op de percentages. Ons advies: zet het groepskenmerk in de rijen, bereken rijpercentages en toets opvallende verschillen met de chi-kwadraattoets voordat je ze rapporteert. Bij kleine groepen geldt bij twijfel: liever samenvoegen dan te veel in de cijfers lezen.

Zo ga je verder

• Analyseer je de hele vragenlijst? Vragenlijst analyseren: zo pak je het aan
• Wil je weten welke maat bij je vraag past? Het meetniveau bepalen
• Zoek je mediaan, gemiddelde en significantie in samenhang? Beschrijvende en verklarende statistiek
• Zijn je groepen klein en moet de enquête anoniem blijven? Een anonieme enquête maken

Groepen vergelijken zonder alles over te tikken?

Bij empirio.ai maak je kruistabellen direct bij de resultaten, filter je op periode en exporteer je naar Excel of CSV, vanaf het abonnement Plus.

Gratis een enquête maken