Wat betekent objectiviteit? Definitie en voorbeeld

Twee beoordelaars lezen dezelfde scriptie. De een geeft een 8, de ander een 6. Tussen de twee lezingen is aan de tekst niets veranderd.

Objectiviteit hoort bij de kwaliteitscriteria van kwantitatief onderzoek en wordt ruim voor de analyse beslist. Objectiviteit betekent dat een resultaat niet afhangt van wie het instrument afneemt, wie de antwoorden scoort en wie ze interpreteert. Objectiviteit ontstaat door regels die vaststaan voordat de dataverzameling begint: uitgeschreven instructies, een codeerschema voor open antwoorden en interpretatiegrenzen die voor iedereen gelden. Na dit artikel weet je welk deel jouw eigen onderzoek dekt.

📌 Het belangrijkste op een rij

• Het resultaat hangt niet af van wie het onderzoek uitvoert.
• Afname, scoring en interpretatie worden apart geborgd.
• Standaardisatie blijft de sterkste hefboom.
• Voor objectiviteit als geheel bestaat geen coëfficiënt.
• De COTAN toetst een objectief scoringssysteem bij elke test.

Objectiviteit: een uitkomst die niet aan de persoon hangt

Objectiviteit houdt in dat een test of vragenlijst het beoogde kenmerk meet onafhankelijk van wie hem afneemt en wie hem scoort, en dat er interpretatieregels bestaan die voor alle gebruikers hetzelfde zijn.

Een oudere naam voor hetzelfde criterium is intersubjectieve vergelijkbaarheid. De controlevraag blijft dezelfde: komen meerdere mensen die los van elkaar met hetzelfde instrument werken tot dezelfde uitkomst? Is het antwoord nee, dan meet het onderzoek voor een deel de persoon die het uitvoert. De andere twee hoofdcriteria zijn betrouwbaarheid en validiteit.

In het alledaagse woord schuilt een misverstand. Objectiviteit vraagt niet dat onderzoekers geen mening over hun onderwerp hebben. Wat zij vraagt, is dat die mening de uitkomst niet kan verschuiven, omdat de procedure er geen ruimte voor laat. Een vermoeden hebben en toch een gestandaardiseerde vragenlijst gebruiken is objectief werken. Volstrekt onbevooroordeeld zijn en open antwoorden op gevoel indelen is dat niet.

Afname, scoring en interpretatie: de drie delen

Objectiviteit valt uiteen in drie delen die de volgorde van een onderzoek volgen. De indeling gaat terug op Gustav Lienert en Ulrich Raatz en wordt in de Duitstalige literatuur nog steeds zo onderwezen.

Het onderscheid heeft praktische gevolgen. Elk deel kan op zichzelf gehaald of gemist worden, en in een scriptie wordt elk deel apart onderbouwd. Een enquête kan bij de afname vlekkeloos verlopen en bij de scoring alle ruimte openlaten.

Afnameobjectiviteit: wat er in de instructie moet staan

Afnameobjectiviteit betekent dat de uitkomst niet afhangt van wie de dataverzameling leidt. In de praktijk staat alles wat de respondent ziet vooraf op papier. Daaronder vallen de welkomsttekst, de uitleg van de antwoordschaal, de volgorde van de vragen en de mededeling over wat er met de gegevens gebeurt. Laat je een van die punten aan het moment over, dan ontstaat precies het verschil tussen twee afnames dat het criterium wil uitsluiten.

Scoringsobjectiviteit: open vragen vragen om een codeerschema

Scoringsobjectiviteit betekent dat twee mensen uit dezelfde antwoorden dezelfde waarden halen. Bij gesloten vragen speelt dat nauwelijks, omdat elke optie bij een vaste waarde hoort. Zodra er open velden in de vragenlijst staan, moet het codeerschema klaar zijn voordat het eerste antwoord gelezen wordt: de categorieën, per categorie een omschrijving en een voorbeeld. Of het schema standhoudt blijkt pas als twee mensen het los van elkaar toepassen.

Interpretatieobjectiviteit: zonder normen zijn expliciete grenzen nodig

Interpretatieobjectiviteit betekent dat verschillende deskundigen uit hetzelfde getal dezelfde conclusie trekken. Daarvoor zouden normen uit een normeringssteekproef nodig zijn, en die heeft een zelfgemaakte enquête niet. In plaats daarvan komen eigen grenswaarden, vastgelegd voordat je naar de data kijkt en genoemd in het methodenhoofdstuk. Een gemiddelde van 3,4 op een likertschaal is op zichzelf niet goed en niet slecht.

Zo borg je objectiviteit in je eigen enquête

Objectiviteit wordt niet achteraf toegevoegd, zij wordt vooraf ingebouwd. Bij elk van de drie delen hoort één maatregel die in een studentonderzoek echt haalbaar is en één signaal dat zij ontbreekt.

De tweede regel weegt het zwaarst, want daar zitten de oordelen. Een codeerschema dat klaar is voordat het eerste antwoord gelezen wordt, ontneemt de methodenkritiek haar meest voorkomende aanknopingspunt. Wie kwantitatief onderzoek doet zonder open velden omzeilt het probleem en levert de redenen achter de cijfers in.

Objectiviteit in de Nederlandse praktijk: COTAN en de tweede beoordelaar

Objectiviteit is een kopje uit Duitstalige methodenboeken, waar het naast betrouwbaarheid en validiteit staat. De Nederlandse vakliteratuur dekt dezelfde stof onder andere namen, en dat is handig om te weten voordat het woord in een scriptie belandt.

Het COTAN-beoordelingssysteem van het NIP noemt objectiviteit niet als apart criterium, maar toetst de inhoud ervan wel. Over de scoring staat er letterlijk dat een objectief scoringssysteem inhoudt dat de waarden die aan alle mogelijke antwoorden worden toegekend van tevoren zo vastliggen dat elke testleider tot dezelfde score komt. Over de afname staat er dat opgaven gestandaardiseerd zijn als inhoud, vorm en volgorde voor iedereen hetzelfde zijn. De zeven beoordelingscriteria zelf heten uitgangspunten, testmateriaal, handleiding, normen, betrouwbaarheid, begripsvaliditeit en criteriumvaliditeit.

De tweede beoordelaar als schoolvoorbeeld

Wie het principe in het hoger onderwijs wil zien, kijkt naar de tweede beoordelaar. Universiteiten regelen bewust dat die persoon niet bij de begeleiding betrokken was en zich een oordeel vormt zonder het cijfer van de begeleider te kennen. Precies dat maakt de beoordeling onafhankelijk van de persoon, en het is dezelfde gedachte als afname- en scoringsobjectiviteit in een onderzoek.

Voor objectiviteit zelf bestaat geen coëfficiënt

Er is geen enkel getal dat objectiviteit uitdrukt, anders dan bij betrouwbaarheid met haar waarde tussen 0 en 1. Overeenstemming laat zich wel kwantificeren: scoren twee mensen dezelfde open antwoorden met hetzelfde schema, dan wordt hun mate van overeenstemming uitgedrukt in een coëfficiënt, meestal Cohens kappa. Hier loopt een grens die veel gidsen vervagen. Het codeerschema borgt de objectiviteit, terwijl de gemeten overeenstemming als interbeoordelaarsbetrouwbaarheid wordt gerapporteerd en bij betrouwbaarheid hoort.

Veelgemaakte fouten met objectiviteit

Drie fouten komen steeds terug in scripties, en geen daarvan is statistisch. Alle drie ontstaan in de tekst over de methode en niet in de data.

De oorzaak is telkens dezelfde: objectiviteit wordt ingezet voor iets waarvoor zij nooit bedoeld was. Wie de drie verwarringen kent, vindt ze binnen enkele minuten terug in het eigen methodenhoofdstuk.

Objectiviteit verwarren met neutraliteit van de onderzoeker

Objectiviteit is een eigenschap van de procedure en geen houding. Zinnen als “het onderzoek was objectief omdat ik het onderwerp onbevooroordeeld heb benaderd” bewijzen daarom niets. Objectiviteit toon je aan met de regels die de beoordelingsruimte hebben ingeperkt: de vragenlijst, het codeerschema en de vooraf vastgelegde grenswaarden. Een eigen vermoeden is geen gebrek maar het normale geval in een empirische scriptie.

Objectiviteit in het methodenhoofdstuk beweren zonder onderbouwing

Een zin als “de objectiviteit is gewaarborgd” staat in heel veel scripties en voegt niets toe. Beoordeeld wordt niet de bewering maar de beschrijving van de procedure. Eén alinea volstaat: wat alle respondenten te zien kregen, volgens welke regels antwoorden waarden werden en wie die regels heeft opgesteld.

Hoge objectiviteit lezen als teken van een goed resultaat

Een objectief onderzoek kan het onderwerp volledig missen. Objectiviteit zegt alleen dat de uitkomst niet aan de betrokken personen hangt, en niets over de vraag of de items het bedoelde kenmerk raken. Daarvoor is de validiteit. Een netjes gestandaardiseerde vragenlijst met verkeerde vragen levert betrouwbaar hetzelfde verkeerde beeld op.

Conclusie

Objectiviteit vraagt het minste rekenwerk van de drie criteria en valt het vroegst. Na de dataverzameling verbetert er niets meer aan, omdat de regels vooraf moesten gelden. Een uur besteed aan instructie en codeerschema schrijft dat deel van het methodenhoofdstuk al voor je.

Objectiviteit zegt dat de uitkomst niet aan jou hangt. Of je het juiste hebt gemeten, zegt zij niet.

Hoe verder

• Wil je de drie criteria naast elkaar zien? Objectiviteit, betrouwbaarheid en validiteit
• Zoek je de definitie van het volgende begrip? Wat betekent betrouwbaarheid?
• Heb je het hele stel criteria nodig? Betrouwbaarheid en validiteit: welke criteria kies je?
• Wil je het volledige proces overzien? Grondslagen van empirisch onderzoek

Onze leestip: NIP, COTAN-beoordelingssysteem voor de kwaliteit van tests. Het document zet per criterium uit wat er van testmateriaal, handleiding, normen en betrouwbaarheid verwacht wordt, en het is vrij toegankelijk. Voor de testtheorie achter de drie delen blijft Moosbrugger, Helfried en Kelava, Augustin (red.) (2012): Testtheorie und Fragebogenkonstruktion, 2e druk, Springer, een goede bron.

Wil je dat alle respondenten dezelfde vragenlijst in dezelfde volgorde zien?

Met empirio.ai, een online enquêtetool uit Duitsland, leg je instructie, vraagvolgorde en antwoordschalen eenmalig vast en verspreid je de enquête daarna via een link. De afnameobjectiviteit is daarmee grotendeels geborgd; scoring en interpretatie blijven jouw werk.

Gratis een enquête maken