Hypothese opstellen: stappen, voorbeelden en criteria

Bijna 13 procent van de 15- tot 25-jarigen in Nederland voelde zich in 2024 sterk emotioneel eenzaam, meldt het CBS. Zo’n cijfer is nog geen onderzoek.

Een hypothese opstellen betekent dat je een vermoeden omzet in een uitspraak over de samenhang tussen minstens twee variabelen, die je in de vorm van een als-dan- of hoe-hoe-zin formuleert en die je aan je eigen data zou kunnen ontkrachten. Precies die weerlegbaarheid maakt de uitspraak wetenschappelijk. Aan het eind van dit artikel liggen er twee tot drie hypothesen die de blik van je scriptiebegeleider doorstaan.

📌 Het belangrijkste in het kort

• Een hypothese verbindt minstens twee variabelen tot een toetsbare uitspraak.
• De als-dan-vorm en de hoe-hoe-vorm zijn de twee basisvormen.
• Voor een bachelorscriptie zijn twee tot drie hypothesen gangbaar.
• Niet elke scriptie heeft hypothesen nodig, kwalitatief onderzoek vaak niet.
• Statistisch kun je een hypothese steunen, nooit bewijzen.

Wat is een hypothese?

Een hypothese is een onderbouwd vermoeden over de samenhang tussen minstens twee variabelen, dat je aan empirische gegevens kunt toetsen en in principe ook kunt ontkrachten. De uitspraak gaat daarbij altijd verder dan het losse geval.

De Rijksuniversiteit Groningen noemt in haar handreiking Hypothese en verwachting drie eisen: een hypothese berust op eerdere kennis, bevat een onafhankelijke en een afhankelijke variabele en moet te ontkrachten zijn. Het woord zelf komt uit het Grieks: „hypóthesis” betekent zoiets als veronderstelling of grondslag.

In de scriptiepraktijk lopen vier begrippen door elkaar, terwijl ze iets anders beweren. Dezelfde handreiking van de Rijksuniversiteit Groningen scheidt bovendien hypothese en verwachting: uit één vermoeden volgt een concrete uitkomst die je in je onderzoek zou moeten zien.

In de dagelijkse scriptiepraktijk is het onderscheid minder academisch dan het klinkt. Wie een stelling verdedigt, argumenteert; wie een hypothese toetst, verzamelt data en rekent. Welk begrip in welk vakgebied gangbaar is, hebben we uit elkaar getrokken in het stuk over onderzoeksvraag, stelling en hypothese.

Een stelling kun je bediscussiëren. Een hypothese kun je meten.

Hypothese opstellen in vier stappen

Een hypothese opstellen lukt in vier stappen: je bakent je onderzoeksvraag af, verkent de stand van het onderzoek, benoemt de variabelen en giet het geheel in een voorwaardelijke zin die je daarna op toetsbaarheid controleert.

De volgorde telt zwaarder dan ze lijkt. Wie bij de formulering begint, schrijft meestal elegante zinnen over dingen die achteraf niet te meten blijken. Een houdbare hypothese ontstaat vanaf de andere kant: eerst het vermoede verband, dan de variabelen, dan pas de taal.

Als doorlopend voorbeeld nemen we een bachelorscriptie over de samenhang tussen dagelijks socialemediagebruik en het eenzaamheidsgevoel van Nederlandse studenten. Het voorbeeld loopt door alle vier de stappen heen, zodat zichtbaar wordt hoe een brede interesse verandert in een toetsbare uitspraak.

Stap 1: de onderzoeksvraag zo afbakenen dat je hem kunt meten

Aan het begin staat een vraag die nog veel te ruim is. „Wat doen sociale media met jongeren?” valt niet te onderzoeken, omdat onduidelijk blijft wat „doen” betekent en wie „jongeren” zijn. Baken daarom onderwerp, groep en periode af tot de vraag in één zin past: „Hangt de dagelijkse gebruiksduur van sociale media samen met het zelf ingeschatte eenzaamheidsgevoel van studenten?” Pas uit zo’n vraag valt een vermoeden af te leiden.

Stap 2: de stand van het onderzoek verkennen en een theorie kiezen

Een hypothese komt niet uit je onderbuik, maar uit de literatuur. Verken de stand van het onderzoek en zoek een model dat jouw onderwerp al eerder heeft verklaard, want precies daarop mikt de vraag van je scriptiebegeleider waarom je uitgerekend dit verband vermoedt. Of je je hypothese uit een theorie afleidt of uit eigen observaties opbouwt, bepaalt trouwens of je deductief of inductief werkt.

Stap 3: de variabelen benoemen en meetbaar maken

Elke hypothese heeft minstens twee variabelen nodig, en allebei moeten ze te verzamelen zijn. Benoem eerst wat je als oorzaak of invloedsfactor vermoedt, de onafhankelijke variabele, en wat daardoor zou veranderen, de afhankelijke variabele. In het voorbeeld is de dagelijkse gebruiksduur de onafhankelijke en het eenzaamheidsgevoel de afhankelijke variabele. Controleer hier heel concreet met welke vraag in je lijst je elk van beide wilt meten. Kun je er geen bedenken, dan is de variabele nog te abstract.

Stap 4: de voorwaardelijke zin formuleren en tegenlezen

Nu pas komt de taal aan bod. Breng de twee variabelen samen in een als-dan- of hoe-hoe-zin en benoem de richting van het vermoede verband: „Hoe hoger de dagelijkse gebruiksduur van sociale media, hoe hoger het zelf ingeschatte eenzaamheidsgevoel van studenten.” Lees die zin daarna één keer terug met de vraag welk meetresultaat hem onderuit zou halen. Schiet je er een te binnen, dan heb je een hypothese. Schiet je er geen te binnen, dan heb je een mening.

Wie deze weg één keer netjes aflegt, merkt het neveneffect uiterlijk in het methodehoofdstuk: de onderbouwing van je hypothesen staat dan al, omdat ze uit de literatuur komt en niet achteraf bij elkaar hoeft te worden gezocht.

Als-dan, hoe-hoe en de andere soorten hypothesen

Als-dan-hypothesen en hoe-hoe-hypothesen zijn de twee basisvormen: de als-dan-vorm verbindt twee toestanden, dus als voorwaarde X geldt, dan treedt gevolg Y op. De hoe-hoe-vorm verbindt twee gradaties die samen stijgen of dalen.

Welke vorm past, hangt af van de manier waarop je variabelen gemeten worden. Liggen ze als ja-nee-kenmerk of als groepen voor, dan past de als-dan-zin. Liggen ze als getal of als schaal voor, dan past de hoe-hoe-zin beter, omdat die de gradatie meeneemt. Beide vormen zijn gelijkwaardig, en geen van tweeën geldt als wetenschappelijker dan de andere.

Dwars daarop ligt een tweede onderscheid, waar je scriptiebegeleider vaak naar vraagt. Een gerichte hypothese legt zich vast op de richting („hoe sterker”), een ongerichte beweert alleen dat er een verschil is. Gerichte hypothesen zeggen meer, omdat ze meer riskeren, en ze zijn de regel zodra de literatuur een richting aanwijst.

Op één punt gaat er in scripties stelselmatig iets mis. Een hoe-hoe-hypothese beweert een samenhang, geen oorzaak. Dat je twee kenmerken samen ziet bewegen, zegt niets over de vraag welk kenmerk het andere veroorzaakt: net zo goed kunnen eenzame studenten meer tijd op sociale media doorbrengen. Voor een echte uitspraak over oorzaak en gevolg heb je een causaal onderzoeksontwerp nodig, en dat levert een eenmalige online-enquête niet.

Waaraan herken je een goede hypothese?

Een goede hypothese voldoet aan vijf criteria: de uitspraak gaat verder dan het losse geval, benoemt minstens twee meetbare variabelen, heeft de vorm van een voorwaardelijke zin, spreekt je overige hypothesen niet tegen en valt door data te ontkrachten.

Van die vijf criteria is het laatste het belangrijkste, en juist dat wordt het vaakst verkeerd naverteld. Falsifieerbaar betekent niet „je kunt hem bevestigen of weerleggen”. Falsifieerbaar betekent: er moet een denkbaar meetresultaat bestaan dat de hypothese onderuithaalt. Karl Popper voerde dat criterium in met Logik der Forschung, in het Engels verschenen als The Logic of Scientific Discovery, om wetenschappelijke van niet-wetenschappelijke uitspraken te scheiden.

De Rijksuniversiteit Groningen illustreert hetzelfde punt met Russells theepot: een onzichtbaar theepotje in een baan om de zon. Dat je het nooit vindt, bewijst niets, want dat het niet bestaat valt evenmin aan te tonen. Vraag je daarom bij elke hypothese af welk resultaat je in je data zou moeten zien om de uitspraak op te geven. Schiet je er niets te binnen, dan heb je geen hypothese geformuleerd maar een overtuiging. Precies daarop stranden zinnen als „sociale media beïnvloeden mensen”.

Checklist voordat je je hypothesen inlevert

• De uitspraak geldt verder dan jouw ene geval.
• Beide variabelen zijn met je meetinstrument te meten.
• De zin heeft de vorm van een als-dan- of hoe-hoe-zin.
• Je hypothesen spreken elkaar niet tegen.
• Je kunt een resultaat benoemen dat de hypothese zou weerleggen.

💡 Tip

Onze literatuurtip voor het methodehoofdstuk: Verhoeven, Nel (2022): Wat is onderzoek? Praktijkboek voor methoden en technieken. 7e druk, Boom, Amsterdam. Het boek loopt de vier werkfasen van praktijkonderzoek langs en is op veel hbo- en wo-opleidingen voorgeschreven, dus je begeleider kent het.

Hoeveel hypothesen heb je nodig, en waar staan ze?

Voor een bachelorscriptie zijn twee tot drie hypothesen een gangbare richtlijn, voor een masterscriptie mogen het er meer zijn. Bindend is alleen wat de onderwijs- en examenregeling van je opleiding en je scriptiebegeleider voorschrijven.

Doorslaggevend is trouwens niet het aantal, maar de aansluiting. Elke hypothese moet uit je onderzoeksvraag af te leiden zijn, en voor elke hypothese heb je aan het eind een eigen analyseresultaat nodig. Wie zes hypothesen opstelt en maar voor vier ervan data verzamelt, produceert gaten in het resultatenhoofdstuk die elke beoordelaar meteen ziet.

Tussen hbo en wo loopt de verwachting bovendien uiteen. Hbo-scripties draaien vaker om praktijkgericht onderzoek met een advies aan een opdrachtgever, waarbij een scherpe deelvraag zwaarder weegt dan een formele hypothese. Wo-scripties leunen vaker op toetsend onderzoek met expliciete hypothesen. Wat voor jouw opleiding geldt, staat in de OER en in de scriptiehandleiding van je opleiding.

Waar de hypothesen in je scriptie terechtkomen

Voor de plaatsing bestaat geen algemene regel, wel twee ingeburgerde patronen. Welk patroon past, hangt af van het moment waarop je hypothesen zijn ontstaan. Heb je ze uit de literatuur afgeleid, dan horen ze achter het theoretisch kader. Stonden ze al aan het begin van je denkproces vast, dan mogen ze eerder komen.

Variant 1, afgeleid uit de literatuur

1. Inleiding met de onderzoeksvraag
2. Theoretisch kader en stand van het onderzoek
3. Methode, met daarin de hypothesen

Variant 2, vooraf vastgelegd

1. Inleiding met de onderzoeksvraag
2. Eigen hoofdstuk met de hypothesen
3. Theoretisch kader en stand van het onderzoek
4. Methode

Beide varianten komen voor en worden geaccepteerd. Belangrijker dan de volgorde is dat je redenering te volgen blijft: de persoon die je scriptie beoordeelt, moet op elk moment kunnen zien waar een vermoeden vandaan komt, ook tijdens de verdediging. Hoe dat in het geheel past, laat onze gids over het empirisch onderzoeksproces zien.

Heb je eigenlijk wel een hypothese nodig?

Nee, niet elke scriptie heeft hypothesen nodig. Hypothesen horen bij toetsend, meestal kwantitatief onderzoek, en beschrijvend of verkennend onderzoek komt zonder toe, zolang de onderzoeksvraag scherp genoeg is.

De Nederlandse methodenleer deelt onderzoek anders in dan veel buitenlandse handboeken. De Universiteit Utrecht onderscheidt in haar handreiking Vraagstelling en hypothese drie soorten vraagstellingen: beschrijvend, toetsend en theoretisch-analytisch. Alleen de toetsende vraagstelling gaat volgens die handreiking uit van „een expliciet, van te voren geformuleerd mogelijk antwoord, een hypothese, die vervolgens systematisch wordt getoetst op zijn houdbaarheid”.

Uit dezelfde bron komt een nuance die veel studenten ontgaat: hypothesetoetsend onderzoek is niet per definitie empirisch, en empirisch onderzoek is niet per definitie kwantitatief. Ook de Rijksuniversiteit Groningen schrijft dat het niet altijd nodig is een hypothese op te stellen.

Omgekeerd wordt een tweede geval nog vaker over het hoofd gezien. Kwalitatief onderzoek werkt vaak hypothesegenererend in plaats van hypothesetoetsend: aan het begin staat geen vermoeden, aan het eind wel. Wie twaalf interviews afneemt om te begrijpen hoe studenten hun schermtijd beleven, formuleert de hypothese in het resultatenhoofdstuk en niet in het methodehoofdstuk. Meer daarover staat in ons overzicht van kwalitatieve en kwantitatieve onderzoeksmethoden.

De tabel vervangt geen overleg. Wat in jouw vakgebied verwacht wordt, verschilt sterk, en doorslaggevend zijn de voorschriften van je eigen opleiding.

⚠️ Let op

Bespreek de hypothesevraag in het eerste begeleidingsgesprek, niet drie weken voor de deadline. Een scriptie achteraf omzetten van verkennend naar toetsend kost meestal een nieuwe dataverzameling.

Hypothese toetsen: steunen, verwerpen of openlaten?

Een hypothese kun je statistisch steunen of verwerpen, maar niet bewijzen. Een significantietoets vertelt je hoe goed je data passen bij een aangenomen model, en niet of jouw eigen vermoeden waar is.

De reden ligt in de opbouw van de procedure. Getoetst wordt namelijk niet jouw eigen vermoeden, maar de nulhypothese, dus de aanname dat het vermoede verband er niet is. Valt het resultaat onwaarschijnlijk genoeg uit, dan verwerp je de nulhypothese en houd je je alternatieve hypothese voorlopig aan. Bewezen is daarmee niets, want een latere studie met andere data kan tot een andere conclusie komen.

De American Statistical Association legde dat punt in 2016 vast in zes principes: een p-waarde meet de verenigbaarheid van data met een statistisch model en niet de kans dat de onderzochte hypothese klopt. De principes staan als pdf bij de American Statistical Association.

Voor je resultatenhoofdstuk betekent dat heel concreet:

✓ „De samenhang tussen gebruiksduur en eenzaamheidsgevoel is statistisch significant.”
✕ „Hypothese 1 is bewezen.”
→ Beter: „De data steunen hypothese 1. Een uitspraak over oorzaak en gevolg is met dit ontwerp niet mogelijk.”

Een hypothese die het niet haalt, is trouwens geen mislukking. De Universiteit Utrecht schrijft in dezelfde handreiking dat het niet de bedoeling is je hypothese koste wat het kost te bewijzen, en noemt een hypothese die niet wordt ondersteund uitdrukkelijk een waardevol resultaat van je onderzoek.

De tussenstap die veel studenten overslaan: de operationalisering

Tussen de kant-en-klare hypothese en de analyse zit een stap die de kwaliteit van je hele scriptie bepaalt. De operationalisering (= het vertalen van een begrip naar een concreet meetvoorschrift) maakt van „eenzaamheidsgevoel” een schaal met meerdere stellingen en van „gebruiksduur” een vraag naar minuten per dag. Pas daarna staat vast of je hypothese werkelijk toetsbaar is. Hoe je daar een nette vragenlijst van bouwt, laten we zien bij het maken van een vragenlijst, en waaraan goede metingen zich laten afmeten, staat onder objectiviteit, betrouwbaarheid en validiteit.

Wie die volgorde aanhoudt, bespaart zich de vervelendste ervaring uit het hele onderzoeksproces: vaststellen dat de dataverzameling voorbij is en dat de gegevens niet bij je eigen hypothese passen.

Veelgemaakte fouten bij het opstellen van hypothesen

De meeste problemen met hypothesen ontstaan niet bij het rekenen, maar bij het formuleren. Vier fouten duiken zo regelmatig op dat een korte controle loont voordat je je hypothesen inlevert.

Gemeenschappelijk hebben ze dat ze vóór de dataverzameling in een paar minuten te herstellen zijn en daarna bijna nooit meer. Dat is het slechte en tegelijk het goede nieuws.

Fout 1: de hypothese herhaalt alleen de onderzoeksvraag

Van de vraag „Hangt de gebruiksduur samen met het eenzaamheidsgevoel?” wordt graag de hypothese „De gebruiksduur hangt samen met het eenzaamheidsgevoel.” gemaakt. Zo staat er dezelfde uitspraak met een punt erachter. Een hypothese doet meer dan een omgedraaide vraag: ze legt zich vast op een richting en beweert daarmee iets wat onjuist kan zijn.

Fout 2: er komt maar één variabele in voor

Zinnen als „Studenten gebruiken sociale media vaak” bevatten precies één kenmerk. Daarmee valt te beschrijven, maar niets te toetsen, omdat er geen verband wordt beweerd. Tel bij elke hypothese de variabelen na. Vind je er maar één, dan heb je een beschrijvende vraagstelling geformuleerd, en die hoort in het resultatenhoofdstuk thuis en niet bij je hypothesen.

Fout 3: van een samenhang wordt een oorzaak gemaakt

„Sociale media leiden tot eenzaamheid” beweert een werkingsrichting die een eenmalige enquête niet kan onderbouwen. Even plausibel is dat eenzame mensen meer tijd op sociale media doorbrengen. Formuleer daarom als samenhang zolang je onderzoeksontwerp geen uitspraak over oorzaken draagt, en benoem die beperking in het hoofdstuk over de grenzen van je onderzoek.

Fout 4: de hypothesen spreken elkaar tegen

Bij drie of meer hypothesen gebeurt het makkelijk dat twee ervan het tegendeel van elkaar beweren, omdat ze uit verschillende theorieën komen. Lees je hypothesen daarom tot slot één keer achter elkaar door. Spreken er twee elkaar tegen, dan moet je kiezen of de tegenspraak zelf tot onderwerp van je scriptie maken, wat best aantrekkelijk kan zijn.

Bronnen en verder lezen

De volgende bronnen dragen de uitspraken in dit artikel en zijn tegelijk bruikbaar als onderbouwing voor je eigen methodehoofdstuk.

• Universiteit Utrecht, Media en Cultuur: Vraagstelling en hypothese, onderdeel van Academische Vaardigheden en Onderzoek.
• Rijksuniversiteit Groningen, Scholierenacademie: Hypothese en verwachting, laatst gewijzigd op 20 mei 2025.
• Verhoeven, Nel (2022): Wat is onderzoek? Praktijkboek voor methoden en technieken. 7e druk, Boom, Amsterdam.
• Popper, Karl R.: Logik der Forschung, in het Engels verschenen als The Logic of Scientific Discovery. Grondleggend voor het criterium van falsifieerbaarheid.
• American Statistical Association (2016): Statement on Statistical Significance and P-Values.
• Centraal Bureau voor de Statistiek (2025): 10 procent van de 15-plussers sterk eenzaam in 2024, onderzoek Sociale samenhang en welzijn.

Conclusie

Een hypothese is geen sieraad in het methodehoofdstuk, maar de plek waar je scriptie aanvechtbaar wordt, en precies dat is haar functie. Wie twee tot drie vermoedens netjes uit de literatuur afleidt, beide variabelen meetbaar maakt en aan het eind eerlijk opschrijft wat de data wel en niet steunen, heeft het lastigste deel achter de rug. En geen zorgen: een hypothese die het niet haalt, is een resultaat en geen fout.

Hoe verder

• Twijfel je nog over je onderzoeksvraag? Onderzoeksvraag en onderzoeksdoel correct formuleren
• Wil je het hele traject in één keer overzien? Empirisch onderzoeksproces: fasen, stappen en voorbeeld
• Plan je een enquête voor je scriptie? Enquête voor bachelor- en masterscriptie

Je hypothesen staan, en nu de data?

Met empirio.ai, een online-enquêtetool uit Duitsland, bouw je gratis de bijbehorende vragenlijst, deel je hem als link en zie je de antwoorden meteen uitgewerkt.

Online vragenlijst maken