Onderzoeksontwerp: Definitie, gids en methoden

Empirisch onderzoek verloopt doorgaans niet willekeurig, maar volgens een vastgesteld wetenschappelijk onderzoeksplan. Als je al een thema voor je studentenwerk hebt gevonden en je hypothesen hebt geformuleerd, moet je vervolgens in je onderzoeksproces een gedetailleerd concept voor de verdere procedure opstellen.

In de wetenschap wordt zo'n concrete conceptualisering van je studie "Onderzoeksontwerp" genoemd. Het onderzoeksontwerp is de hoeksteen voor je gehele onderzoek en zal je helpen je onderzoeksvoorstel uit te voeren. In deze bijdrage laten we je zien hoe je het beste te werk kunt gaan.

 

Onze definitie: Waarom is een onderzoeksontwerp belangrijk?

 

"Met onderzoeksontwerp bedoelt men de uiterlijke vorm van een empirische studie. Soms wordt ook van onderzoeksplan, onderzoeksarrangement, onderzoekstype, onderzoeksstrategie of onderzoeksconcept gesproken. Bedoeld wordt het overgeordende methodologische plan waarop de studie is opgebouwd." (Hug/Poscheschnik 2010: 70)

 

Het onderzoeksontwerp is een onmisbaar instrument om van het onderzoeksidee tot een uitvoerbaar onderzoeksmodel voor je wetenschappelijke werk te komen. Dit omvat zowel de tijdsplanning van je onderzoek als de vaststelling van concrete onderzoekseenheden (bijv. keuze van onderzoeksmethode, steekproeftrekking, bepaling van deelnemers van je studie).

Dit begrip klinkt aanvankelijk ingewikkelder dan het is. Met name bij studentenwerk kan het onderzoeksontwerp eenvoudig bestaan uit het vinden van een onderzoeksmethode die aansluit bij je onderzoeksvraag en het nadenken over hoe je deze het zinvollst implementeert - zowel qua tijd als inhoud!

Bovendien is er in de wetenschap geen uniform of "juist" model voor het opstellen van een onderzoeksontwerp voorgeschreven, dus je moet zelfstandige beslissingen nemen bij het uitvoeren van je individuele studie. Zolang je je onderzoeksontwerp rechtvaardigt, kun je bij dit deel van je scriptie echter niets fout doen.

 

Onze stap-voor-stap handleiding: Onderzoeksontwerp van je studie conceptualiseren!

In het algemeen kan elk onderzoek een voor hem individueel ontwerp volgen. Een onderzoeksontwerp is altijd zowel vakspecifiek als bepaald door de specifieke doelstelling van de studie. Toch kun je in enkele eenvoudige stappen het juiste onderzoeksontwerp voor je onderzoek bepalen:

 

Stap 1 - Onderzoekslocatie: Laboratorium- of veldonderzoek

Basisvragen: Waar moet je onderzoek plaatsvinden? Moeten je deelnemers of onderzoeksobjecten naar je toe komen? Of wil je de deelnemers zelf in hun natuurlijke omgeving opzoeken?

• Laboratoriumonderzoek: Als je een studie plant waarbij je storende invloeden uit de omgeving van de onderzochte personen niet kunt of wilt meenemen, zou een onderzoek in het laboratorium een goede keuze zijn. Alleen daar creëer je een gecontroleerde omgeving die in de normale dagelijkse werkelijkheid niet voorkomt.
  
  Toepassingsvoorbeeld: Experiment over de effectiviteit van een nieuwe therapie voor de behandeling van mentale ziekten
   
• Veldonderzoek: Als je de testpersonen in hun natuurlijke dagelijks leven wilt onderzoeken. Mogelijk wil je vooral onderzoeken hoe bepaalde personen in specifieke situaties handelen en wat ze daarbij denken.
  
  Toepassingsvoorbeeld: Verschillende observaties van bijvoorbeeld schoolklassen tijdens les, maar ook opiniepeilingen in het centrum

 

 

 

Stap 2 - Doel van de studie: Beschrijvend onderzoek of praktijkonderzoek

Basisvragen: Wil je je onderzoeksobject zo nauwkeurig mogelijk beschrijven en analyseren zonder verandering na te streven? Of wil je met je onderzoek iets veranderen en bijdragen aan de oplossing van een concreet probleem?

• Beschrijvend onderzoek: Als je een beschrijvend onderzoek plant waarbij je het onderzochte object zo objectief en uitgebreid mogelijk wilt weergeven.
  
  Toepassingsvoorbeeld: Gedrag- of marktonderzoek met een online enquête
   
• Praktijk-, actie- of handlingsonderzoek: Als het doel van je onderzoek niet alleen inzicht verschaffen, maar ook de daaropvolgende oplossing van een concreet praktisch probleem nastreeft.
  
  Toepassingsvoorbeeld: Onderzoeken van daklozen in sociaal werk om hun situatie te verbeteren

 

Deze twee fundamentele onderzoekscategorieën worden in de vakliteratuur vaak aangevuld met verdere onderzoekstypen. Dit omvat onder andere verklarend (= om een opgestelde hypothese te testen), verkennend (= om eerste inzichten in een weinig onderzocht gebied te krijgen) en causaal (= om verbanden tussen oorzaken en gevolgen vast te stellen) onderzoek. Voor je onderzoeksontwerp zou het eerst belangrijk zijn na te denken of je in principe beschrijvend respectievelijk beschrijvend of toepassings- respectievelijk praktijkgericht wilt werken. In de loop van je onderzoek kun je eventueel een verdere specificering van het onderzoekstype uitvoeren.

 

 

 

Stap 3 - Keuze van onderzoeksmethode: Kwalitatief of Kwantitatief

Basisvraag: Hoe moet een onderzoek eruitzien zodat je onderzoeksvraag kan worden beantwoord? Hoe wil je de vereiste onderzoeksgegevens concreet verzamelen?

Binnen het onderzoeksontwerp is de keuze van de onderzoeksmethode het belangrijkste besluit voor je onderzoek. Als het onderzoeksontwerp fundamenteel de formele structuur van je empirische studie bepaalt (= hoe is je onderzoek opgebouwd), beïnvloedt de onderzoeksmethode vooral de inhoudelijke aspecten (= met welke middelen moet concreet onderzoek worden gedaan).

Elk empirisch onderzoek kan in principe in kwalitatieve en kwantitatieve methoden met elk hun eigen methoden worden onderverdeeld. Deze hebben niet alleen fundamenteel verschillende doelstellingen, maar verschillen ook in de gehele uitvoering en opzet van je onderzoeksproject.

• Kwalitatieve methoden: kwalitatief onderzoek (richtlijn- en expert interviews, dagboekonderzoek), kwalitatieve observatie, kwalitatieve inhouds- en documentanalyse, casestudy, groepsdiscussie Wanneer je de persoonlijke waarneming van enkele testpersonen en hun subjectieve en gedetailleerde redeneringen in het centrum van het onderzoek wilt plaatsen.
  
  Toepassingsvoorbeeld: Richtlijninterview met de tien bekendste Duitse Tik-Tok-influencers over hun redenen voor het gebruik van dit social media-platform
   
• Kwantitatieve methoden: gestandaardiseerd onderzoek (online enquête, gestandaardiseerd schriftelijk of mondeling interview), gestandaardiseerde observatie, gestandaardiseerde inhoudsanalyse, experiment, fysiologische meting Wanneer je met behulp van een groot aantal deelnemers specifieke causale verbanden gestandaardiseerd en systematisch, met zoveel mogelijk gegevens wilt vastleggen.
  
  Toepassingsvoorbeeld: Gestandaardiseerde en zo representatief mogelijk kiesonderzoek vóór de volgende Bondsdagverkiezingen

 

 

In onze bijdrage over kwantitatieve en kwalitatieve onderzoeksmethoden gaan we in detail in op hoe je de beste methode voor je onderzoeksvraag vindt.

 

 

Stap 4 - Onderzochte eenheden of steekproefomvang bepalen: Enkelvoudige zaakanalyse, Survey (= gedeeltelijke opname) of volledige opname

Basisvragen: Hoeveel personen wil je onderzoeken? Is deze hoeveelheid realistisch? Hoe wil je deze personen vinden? Streb je naar een representatief onderzoek?

• Enkelvoudige zaakanalyse: Als je je intensief met slechts één zaak of enkele weinige zaken (bijv. een maatschappelijke groep of een instelling) wilt bezighouden om deze in zijn complexiteit te onderzoeken.
  
  Toepassingsvoorbeeld: Patiëntenanalyses (bijv. naar Freud) in de mens- en maatschappijwetenschappen
   
• Survey (= ook "gedeeltelijke opname" of "study population" genoemd): Wanneer je representatieve uitspraken wilt doen over een basisgesamtheden (= de gehele onderzochte groep) van personen zonder al deze personen te hoeven ondervragen. In dit geval moet je een wetenschappelijk onderbouwde selectie van de onderzochte personen treffen en de zogenaamde steekproef vormen. Of je heel weinig of veel personen onderzoekt, hangt af van je onderzoeksmethode en de doelstelling van je studie.
  
  Toepassingsvoorbeeld: Kwantitatieve enquêtes in opiniononderzoek van een geselecteerde persoonsgroep
   
• Volledige opname: Als je alle personen uit je basisgesamtheden wilt onderzoeken, bijv. de totale bevolking van een staat of alle inwoners van Hamburg. Dergelijke volledige opnames worden echter zeer zelden uitgevoerd omdat ze erg tijd- en kostenintensief zijn.
  
  Toepassingsvoorbeeld: Volkstellingen

 

 

In onze bijdrage over steekproefvorming gaan we verder in op hoe je de juiste steekproef voor je onderzoek kunt bepalen.

 

 

Stap 5 - Evaluatiemethode bepalen

Basisvraag: Hoe moeten de verzamelde gegevens worden geëvalueerd? Welke vakkundigheid is daarvoor nodig?

• De keuze van de evaluatiemethode hangt rechtstreeks samen met je onderzoeksmethode. Intussen hebben zowel kwalitatieve als kwantitatieve methoden een hele reeks modellen waarvan kan worden gebruikgemaakt voor de evaluatie van de verzamelde gegevens.
  
  Kwantitatief onderzoek: Frequentieanalyses, significantietests, correlatie-analyses en andere statistische procedures
  Kwalitatief onderzoek: Inhoudsanalyse, discourseanalyse, Grounded Theory enz.

 

 

Onze literatuurtip: Hug, Theo/Gerald Poscheschnik, onder medewerking van Bernd Lederer en Anton Perzy (2010). Empirisch Forschen. Über die Planung und Umsetzung von Projekten im Studium. Konstanz: UVK.
➔ vooral Hst. 4: "Design matters – Über Sinn und Zweck des Forschungsdesigns", blz. 70-80.

 

Onderzoeksontwerp bij het schrijven van je werk

"Het ontwerp is slechts het blote skelet van de studie, dat eerst met het vlees van concrete methoden moet worden opgevoerd." (Hug/Poscheschnik 2010: 72)

 

Uiteraard moeten de door ons gepresenteerde aspecten van een mogelijk onderzoeksontwerp in de praktijk ook met elkaar worden gecombineerd of vakspecifiek worden aangepast. Het is beslist niet erg als je onderzoek niet in elk van deze categorieën kan worden ingedeeld. Belangrijk is dat aan het einde een dergelijk concept ontstaat dat je in de gegeven tijd met de beschikbare middelen kunt aanpakken. Zeker zou het theoretisch interessant zijn om een ambitieus volledige opname of een ingewikkelder laboratoriumexperiment uit te voeren. Als je echter zowel tijd als apparatuur of vakkundige kennis ontbeert, zou zo'n onderzoeksontwerp uiteindelijk geen goede keuze zijn.

Bij het schrijven van je studie loopt het onderzoeksontwerp door de gehele scriptie. Typisch zul je echter vooral in het hoofdgedeelte van het werk uitvoerig beschrijven hoe je je onderzoek hebt geconcipd - en waarom:

1. Inleiding: Onderzoeksvraag
2. Theorie: Stand van onderzoek
3. Onderzoeksontwerp: Gedetailleerd concept van het werk
3.1 Vorming van de hypothesen
3.2 Keuze van onderzoeksmethode, bijv. kwantitatief onderzoek
3.3 Steekproef vaststellen
3.4 Definitie en vaststelling van de onderzochte variabelen en kenmerken
3.5 Vragenlijst
4. Gegevensverzameling: Gestandaardiseerde online enquête
5. Gegevensevaluatie
6. Resultaten en inzichten
7. Reflectie op je eigen aanpak
8. Conclusie

 

Opmerking: Meestal wordt de hypothesevorming bij het schrijven inhoudelijk tot het onderzoeksontwerp gerekend. In het begeleide onderzoeksproces is het wel waarschijnlijker dat je eerst je onderzoeksvraag met hypothesen hebt bepaald en pas daarna het juiste ontwerp hebt gekozen. Omwille van de leesbaarheid en zodat je werk logisch is opgebouwd, moeten de hypothesen echter in elk geval in het eerste onderdeel van het onderzoeksontwerp worden uitgewerkt of in een extra hoofdstuk er direct voor.

 

 

Verder leesmateriaal:

Hug, Theo/Gerald Poscheschnik, onder medewerking van Bernd Lederer en Anton Perzy (2010). Empirisch Forschen. Über die Planung und Umsetzung von Projekten im Studium. Konstanz: UVK.

Hunziker, Alexander W. (2013). Spass am wissenschaftlichen Arbeiten. So schreiben Sie eine gute Semester-, Bachelor- und Masterarbeit. 5. Auflage. Zürich: SKV.

Raithel, Jürgen (2008). Quantitative Forschung. Ein Praxiskurs. 2. Auflage. VS Verlag für Sozialwissenschaften: Wiesbaden.